Mắt tròn

VẺ ĐẸP CỦA THI PHÁP TRUYỀN THỐNG VÀ CẢM HỨNG LÃNG MẠN TRONG THI PHẨM “MẮT TRÒN” CỦA HỒNG BÍNH

Trong dòng chảy bất tận của thi ca trữ tình, đôi mắt từ lâu đã trở thành một cổ mẫu (archetype) nghệ thuật giàu sức gợi, là "cửa sổ tâm hồn" nơi hội tụ mọi cung bậc hỉ, nộ, ái, ố của kiếp nhân sinh. Nếu trong thơ trung đại, đôi mắt thường gắn với những ước lệ trang trọng, thì đến với thơ ca hiện đại và đương đại, hình tượng này được giải phóng để trở về với những rung động bản thể, tự nhiên và đời thường hơn. Bài thơ lục bát "Mắt tròn" của tác giả Hồng Bính là một thi phẩm mang dáng dấp như thế. Bằng việc vận dụng nhuần nhuyễn thể thơ dân tộc kết hợp với lối tư duy liên tưởng lãng mạn, tác giả đã kiến tạo nên một không gian tâm tưởng vừa mộc mạc, giao duyên, vừa sâu lắng, si tình.

Trước hết, bài thơ gây ấn tượng bởi cấu trúc đối đáp mang đậm âm hưởng ca dao giao duyên truyền thống, tạo nên một tứ thơ duyên dáng ngay từ những dòng mở đầu:

"Mắt tròn mặc kệ người ta
Cớ sao anh lại nói ra nói vào"

Trong thi pháp văn học dân gian, những lời trách móc vu vơ kiểu "cớ sao..." thường không mang hàm ý từ chối mà thực chất là một tín hiệu thẩm mỹ, một lời mời gọi ngầm đầy ý nhị. Sự xuất hiện của lời trách cứ mang tính chất "làm duyên" này đã phá vỡ sự đơn điệu của độc thoại nội tâm, mở ra một trường đối thoại giữa "em" và "anh". Từ điểm tựa tự sự nhẹ nhàng ấy, mạch thơ lập tức chuyển dịch sang dòng chảy trữ tình đắm say. Chủ thể trữ tình dường như chỉ chờ có cái cớ ấy để bộc bạch toàn bộ sự choáng ngợp của mình trước vẻ đẹp của đối phương.

Điểm nhấn trung tâm làm nên giá trị thẩm mỹ của thi phẩm chính là hệ thống hình ảnh ẩn dụ và liên tưởng không gian xoay quanh đôi mắt. Qua lăng kính của kẻ si tình, đôi mắt "tròn xoe", "đen huyền" không chỉ dừng lại ở nét đẹp ngoại hình thuần khiết "đẹp tựa bồ câu" – một biểu tượng của sự hiền hòa, trong trẻo – mà còn được mở rộng biên độ thành một vũ trụ nghệ thuật bao la:

"Đê mê khúc nhạc đại dương
Chìm trong ánh mắt vấn vương tình sầu"
...
"Mênh mông ánh mắt xoe tròn
Để anh ngớ ngẩn mỏi mòn nhớ nhung"

Ở đây, Hồng Bính đã sử dụng thủ pháp chuyển đổi cảm giác (synesthesia) một cách tự nhiên. Ánh mắt – vốn là đối tượng của thị giác – lại ngân lên thành "khúc nhạc đại dương", tạo nên sự cộng hưởng giữa cái hữu hạn của đường nét gương mặt với cái vô hạn của âm thanh và sóng nước. Từ "chìm" được điệp lại ba lần trong khổ thơ đầu (chìm đắm, chìm trong, chìm sâu) không chỉ khắc họa trạng thái mất trọng lực của lý trí trước sức hút của tình yêu, mà còn diễn tả chiều sâu thăm thẳm của thế giới nội tâm nhân vật trữ tình. Đôi mắt lúc này trở thành một "không gian nghệ thuật" thu nhỏ, nơi chứa đựng cả đại dương sóng vỗ lẫn nỗi sầu tương tư muôn thuở.

Bên cạnh sự thăng hoa của cảm xúc si mê, mạch vận động của bài thơ còn cho thấy sự chuyển hóa tích cực từ trạng thái hoài niệm, tương tư sang khát vọng gắn kết bền chặt. Nửa sau của thi phẩm rời bỏ trạng thái "ngớ ngẩn mỏi mòn" để hướng tới một thì tương lai tươi sáng với những động từ mang tính hành động và gắn kết cao: "bao dung", "tương phùng", "sánh bước", "trao nhau". Đặc biệt, hai câu kết đã nâng tầm mỹ cảm của toàn bài:

"Sáng ngời đôi mắt xanh non
Bừng tia hy vọng tình son ngọt ngào"

Nếu ở phần đầu, đôi mắt mang sắc "huyền" gợi chiều sâu bí ẩn và chút "tình sầu" man mác, thì đến cuối bài, ánh mắt ấy lại bừng lên sắc "xanh non" của sự sống đang nảy lộc, đâm chồi. Sự đối ứng màu sắc giữa "huyền" – "xanh non" – "son" (đỏ thắm) đã hoàn thiện bức tranh tâm trạng: từ sự đắm say bản năng ban đầu, tình yêu đã được thanh lọc để trở thành niềm tin, hy vọng và sự thủy chung son sắt.

Về phương diện nghệ thuật, thành công của "Mắt tròn" nằm ở khả năng khai thác tối đa tính nhạc của thể thơ lục bát và hệ thống từ láy. Lục bát vốn là thể thơ dễ viết nhưng khó hay, rất dễ rơi vào lối mòn của sự trơn tru, sáo rỗng. Hồng Bính đã khắc phục điều này bằng cách gieo vào lòng câu thơ một mật độ dày đặc các từ láy gợi hình và gợi cảm: dạt dào, ngọt ngào, đê mê, vấn vương, đắm đuối, mênh mông, ngớ ngẩn, mỏi mòn, miệt mài. Chuỗi từ láy này đóng vai trò như những nốt luyến láy trong âm nhạc, làm chậm lại nhịp điệu của câu thơ 6/8, khiến lời thơ không trôi tuột đi mà ngân nga, day dứt, mô phỏng chính xác nhịp đập thổn thức của một trái tim đang yêu. Ngôn ngữ thơ không cầu kỳ, trau chuốt theo lối hàn lâm mà giữ được sự mộc mạc, chân thành như lời ăn tiếng nói tự nhiên, tạo nên sự đồng cảm tức thì nơi người tiếp nhận.

Tóm lại, dù không mang những cách tân dữ dội về mặt cấu trúc hay thi pháp hậu hiện đại, "Mắt tròn" của Hồng Bính vẫn khẳng định được sức sống riêng nhờ sự hòa quyện giữa hồn cốt ca dao truyền thống và cảm hứng lãng mạn chân thành. Thi phẩm là một minh chứng cho thấy: khi cảm xúc đủ sâu và sự rung động đủ thật, những chất liệu quen thuộc nhất của thi ca dân tộc vẫn có thể ngân lên những thanh âm trong trẻo, chạm đến những vùng nhạy cảm nhất trong tâm hồn con người.

Bài thơ "Mắt tròn" của tác giả Hồng Bính là một khúc tình ca lục bát nhẹ nhàng, mộc mạc, xoay quanh vẻ đẹp của đôi mắt người thương và nỗi lòng tương tư, khao khát tình yêu của nhân vật trữ tình.

Đôi nét về nội dung và cảm xúc

• Mở đầu duyên dáng, hờn dỗi nhẹ nhàng: Hai câu đầu "Mắt tròn mặc kệ người ta / Cớ sao anh lại nói ra nói vào" gợi ra một tình huống giao duyên rất đời thường và đáng yêu. Lời trách móc tưởng chừng vu vơ của cô gái lại chính là cái cớ để chàng trai bày tỏ nỗi lòng say đắm của mình.
• Vẻ đẹp đôi mắt qua lăng kính tình yêu: Trong mắt kẻ si tình, đôi mắt ấy không chỉ "tròn xoe", "đen huyền" mà còn mang vẻ đẹp dịu dàng, thuần khiết "đẹp tựa bồ câu". Tác giả ví ánh mắt ấy như "khúc nhạc đại dương", như vùng trời "mênh mông", "sáng ngời" sức sống của "xanh non", tạo nên một không gian nghệ thuật vừa sâu thẳm vừa tràn đầy năng lượng.
• Cung bậc cảm xúc từ si mê đến hy vọng: Mạch cảm xúc của bài thơ phát triển rất tự nhiên. Ban đầu là sự "chìm đắm", "đê mê", "đắm đuối" đến mức "ngớ ngẩn mỏi mòn nhớ nhung". Cuối cùng, nỗi nhớ ấy chuyển hóa thành lời ước hẹn chân thành về một "cung bậc tương phùng", cùng nhau "sánh bước" và giữ trọn "tình son ngọt ngào".

Nghệ thuật thể hiện

• Thể thơ lục bát truyền thống: Nhịp điệu 6/8 uyển chuyển, êm ái kết hợp với cách gieo vần mượt mà giúp bài thơ mang âm hưởng như một lời thủ thỉ, tâm tình dễ đi vào lòng người.
• Hệ thống từ láy giàu sức gợi: Tác giả sử dụng dày đặc các từ láy gợi hình và gợi cảm như dạt dào, ngọt ngào, đê mê, vấn vương, đắm đuối, mênh mông, ngớ ngẩn, mỏi mòn, miệt mài. Điều này làm tăng thêm độ ngân vang, da diết cho nỗi nhớ và sự si mê của chàng trai.
• Ngôn ngữ bình dị, chân thành: Không dùng những điển tích cầu kỳ hay hình ảnh quá trừu tượng, lời thơ của Hồng Bính mộc mạc, gần gũi như lời ăn tiếng nói hàng ngày, tạo cảm giác chân thật và ấm áp.

Đánh giá chung

"Mắt tròn" tuy không quá phá cách về mặt thi pháp nhưng lại ghi điểm bởi sự chân thành, trong sáng và giàu nhạc điệu. Bài thơ mang đến cho người đọc cảm giác nhẹ nhõm, bình yên về một tình yêu đẹp, nơi đôi mắt trở thành khởi nguồn cho mọi nhớ nhung và hy vọng về tương lai.