VỊ LINH MỤC “TIỀN GIẢNG ĐẠO HẬU KHÂM SAI”.
ĐÔI DÒNG TIỂU SỬ
Nhắc đến Linh mục Phaolo Nguyễn Hoằng, có lẽ thời nay không mấy người còn nhớ tên, nhưng vào thế kỷ 19, Ngài là một nhân vật lẫy lừng, được kính trọng gọi là "quan lớn Hoằng". Với dáng vẻ đĩnh đạc, đôi mắt sáng quắc, Ngài toát ra khí chất uy phong. Không chỉ là một Linh mục, Ngài từng làm quan tại Bộ Lễ dạy học cho các vương tôn, công tử trong triều, Ngài từng đi sứ với Nguyễn Trường Tộ và được triều đình uỷ nhiệm cho những vai trò đặc biệt hệ trọng liên quan tới đối ngoại của đất nước. Cuộc đời Ngài gắn liền với Giáo hội và quê hương, để lại những đóng góp không nhỏ cho xã hội. Dù ở cương vị nào, Ngài vẫn luôn giữ trọn tấm lòng son sắt với Giáo hội. Cuộc đời Ngài là một tấm gương sáng, một giai thoại đẹp về sự hy sinh và cống hiến.
Căn cứ vào Bản Tự Sự của chính Ngài, ghi rõ: “Paulo Nguyễn Hoằng, người tỉnh Hà Tĩnh, huyện Hương Khê, tổng Phương Điền, làng Phương Tân, xứ Phương Trạch, sinh ngày 12-11 năm Tân Mão đời Minh Mạng năm thứ 12 là tháng 9 năm 1839* (Trích). Bản Tự Sự này Ngài viết vào cuối đời (khoảng năm 1900), nói lên quá trình hoạt động của Ngài trong quãng thời gian làm quan từ thời Tự Đức cho tới Đồng Khánh. Đây là một giai đoạn khó khăn về mặt xã hội, tình hình bắt đạo vẫn xảy ra khắp nơi… Tuy nhiên một Linh mục được triều đình trọng dụng và trở thành sứ thần trong các cuộc thương thuyết làm cho hậu thế phải ngỡ ngàng. Chắc hẳn năng lực, khí chất và tầm quan trọng, uy tín của Ngài đã xác nhận cho thế giá của một Linh mục giữa chốn quan trường và trong hoàn cảnh nhiễu nhương của đất nước. Năm 1846 Giáo phận Vinh thành lập, gần 20 năm sau, giáo xứ Làng Truông và Thổ Hoàng được thiết lập trong giáo hạt Ngàn Sâu (1865). Ba năm sau, vào năm 1868 cha Phao-lô Nguyễn Hoàng được thụ phong Linh mục. Ngài là Linh mục tiên khởi của giáo xứ Thổ Hoàng.
NHỮNG ĐÓNG GÓP VỀ MẶT XÃ HỘI
Với khả năng nói tiếng Pháp thông thạo, lưu loát, am tường tình hình chính sự của đất nước, Ngài đã được triều đình mời cộng tác với vai trò thông ngôn chính trong những lần thương thuyết với chính phủ Pháp, được bổ nhiệm làm “Tả Tham Tri” tại bộ Lễ và sau này còn giữ nhiều chức vụ khác như “Quản Hành Nhân” (thông ngôn), Vua Tự Đức đã ưu ái sử dụng Ngài với vai trò thông ngôn của triều đình với chức “Tham Biện Thương Bạc”, chức “Hồng Lô Tự Khanh” kiêm chức “Tham Biện Viện Cơ Mật. Năm 1874 Tự Đức ban cho Kim Khánh bốn chữ: “ Khâm Sứ Tín Cần”… Ngài được cử đi như một sứ giả của triều đình. Ngài từng đến Pháp, Tây Ban Nha, Ai Cập, Ý, Hy Lạp, và đặc biệt là Rôma, nơi Ngài được diện kiến Đức Thánh Giáo hoàng Pio IX. Việc linh mục Nguyễn Hoằng hiện diện tại triều đình, tham gia như một sứ giả, chắc hẳn phải có sự đồng ý của Giám mục Ngô Gia Hậu (Gauthier) bởi vì lúc bấy giờ tình hình cấm đạo đã phần nào lắng xuống, vua Tự Đức đã ra lệnh ân xá cho giáo dân… Ngài được ban một thẻ ngà để thuận tiện ra vào triều đình.
PHẨM CHẤT VÀ LÒNG TRUNG THÀNH
Dù đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng trong bộ máy triều đình, Ngài luôn giữ vững phẩm chất đạo đức của một người Linh mục. Ngài không màng danh lợi, luôn đặt lợi ích quốc gia, dân tộc lên trên hết. Thậm chí, khi được ban thưởng cao quý, Ngài cũng có những hành động khiêm nhường và khéo léo để thể hiện sự tôn trọng và lòng biết ơn đối với vua. Trong biên khảo của tác giả “Nguyễn Đức Cung” về Linh mục Nguyễn Hoằng đề cập tới các bản Di Thảo (có bản viết là Di Cảo) của Nguyễn Trường Tộ như là một bảo chứng cho lòng trung thành, chính trực của một người lãnh sứ vụ thông ngôn trong các cuộc thương thuyết. Tuy nhiên trong lĩnh vực này vẫn chưa có những công trình nghiên cứu xứng đáng về tầm vóc của con người kiệt xuất này.
Về mặt Giáo hội, chắc hẳn khi thi hành những chức vụ cộng tác với triều đình, Ngài đã được phép của bề trên. Nhờ vai trò trung gian, Ngài trở thành cầu nối cho Triều đình và Giáo hội, có những lĩnh vực tế nhị trong giai đoạn nhiễu nhương của đất nước, phải có nhân tố trung gian mới làm dịu được tình hình căng thẳng và thuyết phục được triều đình thấu hiểu và có những chính sách phù hợp, giảm nhẹ sự bách hại đối với đạo Chúa… Trong bản Tự Sự kể về cuộc đời Ngài đã nêu lên những hoạt động tích cực của Ngài về hai mặt Giáo hội và xã hội. Cả hai khía cạnh Ngài đã hoàn thành xuất sắc. Nơi quê hương Thổ Hoàng của Ngài, người dân vẫn truyền tụng về người con ưu tú này với danh xưng: “Tiền Giảng Đạo, Hậu Khâm Sai”.
TẤM GƯƠNG SÁNG CHO THẾ HỆ MAI SAU
Cuộc đời của Linh mục Nguyễn Hoằng là minh chứng sống động cho tinh thần "thượng tôn" và "trí dũng" của người Việt Nam. Ngài vừa là một sứ giả tài ba, vừa là một người con hiếu thảo, một mục tử tận tâm. Ngài đã để lại một di sản tinh thần quý giá, là nguồn cảm hứng cho biết bao thế hệ. Ngày nay, dù cuộc sống đã có nhiều thay đổi, tấm gương của Linh mục Nguyễn Hoằng vẫn còn nguyên giá trị. Câu chuyện về Ngài nhắc nhở chúng ta về trách nhiệm của mỗi người đối với quê hương, đất nước và Giáo hội. Trong một bài viết ngắn không thể trình bày hết về những công trạng của Ngài mà chỉ nêu lên những điểm chính để chúng ta có niềm cảm thông, tri ân sâu sắc và tự hào về một nhân vật độc nhất vô nhị trong Giáo hội Việt Nam đã đem đến danh thơm muôn đời cho quê hương. Ta có thể tham khảo thêm Bản Tự Sự do chính tay Ngài viết. https://gxthohoang.net/lich-su-giao-xu/linh-muc-nguyen-hoang-68.html
Hoàng Công Nga
*Theo Nguyễn Như Lân trong cuốn 200 năm dương lịch và âm lịch đối chiếu thì ngày 12 tháng 11 năm Tân Mão chính là ngày 15 tháng 12 năm 1831 chứ không phải 1839.
